Con người nên sống như thế nào?

Con người nên sống như thế nào?
Nếu tâm lý học giúp chúng ta hiểu con người suy nghĩ, cảm nhận và hành động như thế nào, thì đến một lúc nào đó, chúng ta sẽ gặp một câu hỏi rộng hơn: Con người nên sống như thế nào? Hiểu được bản thân là một chuyện, nhưng hiểu mình rồi thì sao? Biết vì sao mình sợ hãi, vì sao mình tức giận, vì sao mình khao khát thành công hay vì sao mình đau khổ vẫn chưa đủ để trả lời câu hỏi: Ta nên lựa chọn điều gì, điều gì là đúng, điều gì đáng theo đuổi và cuối cùng, một cuộc đời như thế nào mới có ý nghĩa?
Đây chính là lúc chúng ta bước từ thế giới của tâm lý học sang thế giới của triết học. Tâm lý học thường đặt câu hỏi: Con người đang nghĩ gì? Vì sao con người lại hành động như vậy? Điều gì tác động đến cảm xúc và hành vi của chúng ta? Trong khi đó, triết học lại có xu hướng đi xa hơn: Con người nên nghĩ gì? Nên hành động như thế nào? Thế nào là một cuộc sống tốt đẹp? Điều gì làm cho một lựa chọn trở nên đúng đắn? Nói cách khác, nếu tâm lý học cố gắng giải thích con người đang là ai, thì triết học bắt đầu đặt vấn đề về con người nên trở thành ai.
Nhưng câu hỏi này không hề mới. Từ hàng nghìn năm trước, con người đã không ngừng tự hỏi mình phải sống thế nào. Khi chưa có những công trình nghiên cứu về não bộ, chưa có tâm lý học thực nghiệm hay những công cụ khoa học hiện đại, con người đã tìm kiếm câu trả lời thông qua suy tư, tranh luận và trải nghiệm sống. Những câu hỏi tưởng như rất đơn giản - Thế nào là hạnh phúc? Có nên sống vì bản thân hay vì người khác? Tiền bạc có làm con người hạnh phúc không? Nếu biết một điều là đúng nhưng làm điều đó khiến mình đau khổ, ta có nên làm không? Con người có thực sự tự do lựa chọn cuộc đời mình không? đã trở thành những câu hỏi trung tâm của triết học. Và điều thú vị là cho đến hôm nay, chúng ta vẫn chưa có một câu trả lời duy nhất.
Có người cho rằng sống tốt là sống hạnh phúc. Có người tin rằng hạnh phúc không phải là mục tiêu duy nhất, mà con người cần sống có trách nhiệm và có nguyên tắc. Có người tìm thấy ý nghĩa trong gia đình, tình yêu và những mối quan hệ. Người khác lại tìm thấy ý nghĩa trong tri thức, công việc, sự sáng tạo hoặc việc đóng góp cho cộng đồng. Cũng có người cho rằng cuộc đời vốn không có một ý nghĩa được định sẵn; chính con người phải tự lựa chọn và tạo ra ý nghĩa cho sự tồn tại của mình.
Chính sự khác biệt ấy tạo nên nhiều trường phái triết học về đời sống. Người Hy Lạp cổ đại từng tranh luận về đức hạnh và một cuộc đời tốt đẹp. Chủ nghĩa Khắc kỷ nhấn mạnh việc phân biệt điều ta có thể kiểm soát với điều ta không thể kiểm soát. Chủ nghĩa Khoái lạc đặt vấn đề về vai trò của khoái cảm và sự đau khổ. Phật giáo nhìn vào bản chất của khổ đau, ham muốn và sự giải thoát. Đến triết học hiện sinh, câu hỏi lại được đặt theo một hướng khác: nếu thế giới không trao cho chúng ta một ý nghĩa có sẵn, vậy chúng ta sẽ sống như thế nào trước sự tự do, lựa chọn và trách nhiệm của chính mình?
Những tư tưởng ấy có thể xuất hiện từ những thời đại rất xa chúng ta, nhưng chúng lại chạm đến những vấn đề rất gần với đời sống hiện tại. Một sinh viên đứng trước lựa chọn ngành học, một người trẻ không biết nên theo đuổi đam mê hay một công việc ổn định, một người trưởng thành phải lựa chọn giữa sự nghiệp và gia đình, hay một người đang tự hỏi liệu những gì mình đang làm có thực sự khiến mình hạnh phúc, tất cả đều đang đối diện với những câu hỏi mang tính triết học, dù đôi khi chúng ta không gọi chúng bằng cái tên đó.
Có lẽ vì vậy, triết học không nhất thiết phải bắt đầu từ những cuốn sách khó đọc hay những khái niệm trừu tượng. Nó có thể bắt đầu từ chính một khoảnh khắc rất đời thường: “Mình đang sống cuộc đời này để làm gì?” Câu hỏi ấy không nhất thiết cần một câu trả lời ngay lập tức. Thậm chí, có thể chúng ta sẽ thay đổi câu trả lời nhiều lần trong suốt cuộc đời. Nhưng việc dám đặt câu hỏi đã khiến chúng ta bắt đầu nhìn cuộc sống không chỉ như một chuỗi những việc phải làm, mà như một hành trình cần được lựa chọn một cách có ý thức. Và từ đây, chúng ta có thể bước sang một vùng đất mới: triết lý sống - nơi con người không chỉ tìm cách hiểu thế giới và hiểu chính mình, mà còn tìm kiếm một cách sống mà mình cho là đáng sống.
Bài tiếp theo sẽ bắt đầu từ một trong những câu hỏi lâu đời nhất của con người: Hạnh phúc thực sự là gì?


