Chủ nghĩa Khắc kỷ | Một triết lý sống cụ thể

Trong hành trình tìm hiểu về con người, tâm lý và cách chúng ta nên sống, có một câu hỏi đáng để mỗi người suy ngẫm: Làm thế nào để giữ được sự bình tĩnh khi cuộc sống không diễn ra như mong muốn? Chúng ta không thể lựa chọn tất cả những gì xảy đến với mình, không thể kiểm soát suy nghĩ của người khác, không thể ngăn chặn mọi thất bại và cũng không thể bảo đảm rằng tương lai sẽ diễn ra đúng như kế hoạch. Tuy nhiên, giữa những điều nằm ngoài khả năng kiểm soát ấy, chúng ta vẫn có thể lựa chọn cách mình nhìn nhận, phản ứng và hành động. Đây chính là một trong những tư tưởng cốt lõi của chủ nghĩa Khắc kỷ, một triết lý sống đã tồn tại hơn hai nghìn năm nhưng vẫn mang nhiều ý nghĩa đối với con người hiện đại.

Chủ nghĩa Khắc kỷ, hay Stoicism, là một trường phái triết học xuất hiện tại Hy Lạp cổ đại vào khoảng đầu thế kỷ III trước Công nguyên, gắn liền với tên tuổi của Zeno xứ Citium. Sau đó, tư tưởng này tiếp tục được phát triển bởi nhiều triết gia nổi tiếng như Seneca, Epictetus và Marcus Aurelius. Điều đáng chú ý là Khắc kỷ không chỉ được xây dựng như một hệ thống lý thuyết để giải thích thế giới, mà còn hướng đến một mục tiêu rất thực tế: giúp con người sống tốt hơn, suy nghĩ sáng suốt hơn và giữ được sự vững vàng trước những biến động của cuộc đời.

Khi nghe đến từ “khắc kỷ”, nhiều người có thể nghĩ ngay đến một người lạnh lùng, ít biểu lộ cảm xúc, luôn chịu đựng khó khăn mà không than phiền. Tuy nhiên, cách hiểu này chưa phản ánh đầy đủ tinh thần của triết học Khắc kỷ. Khắc kỷ không yêu cầu con người phải trở nên vô cảm, cũng không khuyên chúng ta phủ nhận nỗi buồn, nỗi sợ hay sự thất vọng. Thay vào đó, triết lý này hướng con người đến việc hiểu rõ cảm xúc của mình, không để những cảm xúc nhất thời chi phối hoàn toàn lý trí và hành động. Một người sống theo tinh thần Khắc kỷ vẫn có thể buồn khi mất mát, thất vọng khi thất bại hay lo lắng trước tương lai. Điều khác biệt nằm ở chỗ họ cố gắng không để những cảm xúc ấy quyết định toàn bộ cách mình sống.

Một trong những tư tưởng nổi bật nhất của chủ nghĩa Khắc kỷ là sự phân biệt giữa những điều nằm trong khả năng kiểm soát của chúng ta và những điều nằm ngoài khả năng kiểm soát ấy. Epictetus, một triết gia Khắc kỷ nổi tiếng, từng nhấn mạnh rằng có những điều thuộc về chúng ta, chẳng hạn như cách chúng ta suy xét, lựa chọn, mong muốn và hành động; trong khi nhiều điều khác không hoàn toàn thuộc quyền quyết định của chúng ta, chẳng hạn như danh tiếng, địa vị, tài sản, phản ứng của người khác hay những biến cố bất ngờ của cuộc sống.

Hãy thử hình dung một sinh viên chuẩn bị rất kỹ cho một kỳ thi nhưng cuối cùng vẫn nhận được điểm số thấp hơn mong đợi. Sau khi biết kết quả, người đó có thể liên tục tự trách mình, tức giận với giảng viên, so sánh bản thân với bạn bè hoặc cảm thấy tương lai đã trở nên tồi tệ. Tuy nhiên, nếu nhìn tình huống từ góc độ Khắc kỷ, sinh viên ấy sẽ nhận ra rằng điểm số đã được công bố là điều không thể thay đổi bằng sự tức giận hay tiếc nuối. Điều còn nằm trong khả năng của mình là tìm hiểu nguyên nhân, xem lại phương pháp học, nhận diện những kiến thức còn yếu và chuẩn bị tốt hơn cho lần tiếp theo. Thay vì dành toàn bộ năng lượng để chống lại một kết quả đã xảy ra, người đó có thể sử dụng năng lượng của mình để tạo ra một kết quả tốt hơn trong tương lai.

Điều này không có nghĩa là chúng ta phải thụ động chấp nhận mọi hoàn cảnh. Ngược lại, chủ nghĩa Khắc kỷ khuyến khích con người hành động tích cực trong phạm vi khả năng của mình, đồng thời học cách chấp nhận những gì không thể thay đổi. Nếu có thể cải thiện một tình huống, hãy nỗ lực cải thiện nó. Nếu đã cố gắng hết sức nhưng kết quả vẫn không như mong muốn, hãy học cách đối diện với thực tế thay vì để bản thân mắc kẹt trong sự oán trách. Sự bình thản của người Khắc kỷ không đến từ việc cuộc sống luôn thuận lợi, mà đến từ khả năng phân biệt điều gì cần hành động và điều gì cần chấp nhận.

Từ đây, chúng ta có thể nhận ra một vấn đề rất gần gũi với tâm lý con người. Nhiều khi, điều khiến chúng ta đau khổ không chỉ là sự việc xảy ra, mà còn là cách chúng ta diễn giải sự việc ấy. Một lời nhận xét tiêu cực có thể khiến người này xem đó là cơ hội để hoàn thiện bản thân, trong khi người khác lại cho rằng mình bị coi thường. Một lần thất bại có thể khiến người này nghĩ rằng phương pháp của mình chưa phù hợp, nhưng cũng có thể khiến người khác kết luận rằng bản thân không đủ năng lực. Cùng một sự kiện nhưng những cách diễn giải khác nhau có thể dẫn đến những cảm xúc và hành vi khác nhau.

Tinh thần này có điểm tương đồng với một số hướng tiếp cận trong tâm lý học hiện đại, đặc biệt là liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT), vốn chú trọng mối liên hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi. Tuy nhiên, không nên đồng nhất hai hệ thống này với nhau, bởi chúng được hình thành trong những bối cảnh lịch sử và có nền tảng lý thuyết khác nhau. Điểm gặp gỡ đáng chú ý là cả hai đều gợi mở rằng chúng ta có thể học cách xem xét lại những suy nghĩ của mình, thay vì mặc nhiên tin rằng mọi đánh giá xuất hiện trong đầu đều phản ánh chính xác thực tế.

Chẳng hạn, khi một người bạn không trả lời tin nhắn, chúng ta có thể lập tức nghĩ rằng họ đang giận mình hoặc không còn quan tâm đến mình. Từ suy nghĩ ấy, chúng ta bắt đầu lo lắng, buồn bã, thậm chí phản ứng bằng cách trách móc người kia. Nhưng trên thực tế, có thể họ đang bận, đang mệt hoặc đơn giản là chưa có thời gian trả lời. Sự việc ban đầu chỉ là một tin nhắn chưa được phản hồi, nhưng cách diễn giải vội vàng có thể khiến nó trở thành nguồn gốc của những cảm xúc tiêu cực. Tinh thần Khắc kỷ nhắc nhở chúng ta hãy chậm lại, xem xét điều mình thực sự biết và phân biệt sự thật với những suy đoán do chính mình tạo ra.

Một nguyên tắc quan trọng khác của chủ nghĩa Khắc kỷ là xem đức hạnh như nền tảng của một cuộc sống tốt đẹp. Theo truyền thống Khắc kỷ, một đời sống đáng sống không đơn thuần được đo bằng tiền bạc, danh tiếng, quyền lực hay những thành công bên ngoài, mà còn phụ thuộc vào phẩm chất đạo đức và cách chúng ta sử dụng lý trí. Bốn đức hạnh thường được nhắc đến trong triết học Khắc kỷ là trí tuệ, lòng can đảm, sự công bằng và tiết độ. Trí tuệ giúp chúng ta phân biệt điều đúng sai và đưa ra phán đoán sáng suốt. Lòng can đảm giúp chúng ta đối diện với khó khăn và làm điều đúng đắn ngay cả khi điều đó không dễ dàng. Sự công bằng nhắc nhở chúng ta tôn trọng người khác và hành xử có trách nhiệm. Tiết độ giúp chúng ta điều chỉnh ham muốn, không để những thôi thúc nhất thời dẫn dắt cuộc đời.

Từ góc nhìn này, thành công không chỉ là đạt được điều mình mong muốn, mà còn là xem xét cách mình đạt được điều đó. Một người có thể kiếm được nhiều tiền nhưng đánh đổi bằng sự gian dối, gây tổn hại cho người khác và đánh mất lòng tự trọng. Ngược lại, một người có thể chưa đạt được địa vị mà mình mong muốn nhưng vẫn sống trung thực, có trách nhiệm và không ngừng hoàn thiện bản thân. Nếu chỉ nhìn vào kết quả bên ngoài, chúng ta có thể cho rằng người thứ nhất thành công hơn. Nhưng nếu xem xét phẩm chất và cách sống, câu trả lời có thể không đơn giản như vậy.

Đối với người Khắc kỷ, chúng ta không thể bảo đảm rằng mình sẽ luôn chiến thắng, được yêu quý hay nhận được sự công nhận xứng đáng. Tuy nhiên, chúng ta có thể nỗ lực để trở thành người có hiểu biết hơn, can đảm hơn, công bằng hơn và biết kiểm soát bản thân tốt hơn. Đây là một sự thay đổi quan trọng trong cách đánh giá cuộc sống: thay vì chỉ hỏi “Tôi đã đạt được những gì?”, chúng ta có thể hỏi thêm “Tôi đã trở thành người như thế nào trong quá trình theo đuổi những điều đó?”.

Chủ nghĩa Khắc kỷ cũng giúp chúng ta suy nghĩ khác đi về thất bại và nghịch cảnh. Trong cuộc sống, không ai có thể tránh khỏi những thời điểm khó khăn. Chúng ta có thể mất đi một cơ hội, bị từ chối trong công việc, trải qua một mối quan hệ tan vỡ hoặc phải đối diện với những biến cố không thể lường trước. Những trải nghiệm ấy có thể gây đau đớn thật sự, và không phải lúc nào chúng ta cũng có thể lập tức tìm thấy ý nghĩa tích cực trong đó. Tuy nhiên, theo tinh thần Khắc kỷ, nghịch cảnh không nhất thiết phải trở thành dấu chấm hết cho sự phát triển của con người. Nó cũng có thể là hoàn cảnh để chúng ta rèn luyện lòng can đảm, sự kiên nhẫn, khả năng thích nghi và cách nhìn nhận bản thân.

Hãy tưởng tượng một người bị từ chối khi ứng tuyển vào vị trí công việc mà họ đã dành nhiều thời gian chuẩn bị. Họ có quyền buồn và thất vọng, bởi đó là phản ứng tự nhiên trước một kết quả không mong muốn. Nhưng sau khoảng thời gian cần thiết để bình tâm, họ có thể lựa chọn tiếp tục tự phủ nhận bản thân hoặc xem xét những gì mình có thể học hỏi từ trải nghiệm ấy. Có thể họ cần cải thiện kỹ năng chuyên môn, luyện tập cách trả lời phỏng vấn hoặc tìm kiếm một vị trí phù hợp hơn. Sự từ chối vẫn là một sự kiện đáng tiếc, nhưng nó không nhất thiết phải định nghĩa toàn bộ giá trị của con người ấy.

Tuy nhiên, cũng cần hiểu rằng tinh thần Khắc kỷ không có nghĩa là mọi khó khăn đều tốt đẹp, mọi tổn thương đều cần thiết hay con người phải biết ơn tất cả những gì gây đau đớn cho mình. Có những hoàn cảnh bất công cần được thay đổi, có những mối quan hệ gây tổn hại cần được rời bỏ và có những vấn đề đòi hỏi sự hỗ trợ từ người khác. Chấp nhận thực tế không đồng nghĩa với việc chấp nhận sự bất công. Giữ bình tĩnh không đồng nghĩa với việc im lặng trước điều sai trái. Một người sống theo tinh thần Khắc kỷ vẫn có thể lên tiếng, phản kháng và hành động quyết liệt khi cần thiết, miễn là họ cố gắng hành động bằng sự sáng suốt và có trách nhiệm thay vì chỉ bị cuốn theo cơn giận nhất thời.

Vậy làm thế nào để vận dụng chủ nghĩa Khắc kỷ trong cuộc sống hằng ngày? Chúng ta không nhất thiết phải nghiên cứu triết học một cách chuyên sâu hay thay đổi toàn bộ lối sống ngay lập tức. Có thể bắt đầu bằng một thói quen đơn giản: mỗi khi gặp một tình huống khiến mình khó chịu, hãy tự hỏi ba câu. Thứ nhất, điều gì thực sự đã xảy ra và điều gì chỉ là suy đoán của tôi? Thứ hai, trong tình huống này, đâu là những điều tôi có thể tác động và đâu là những điều nằm ngoài khả năng kiểm soát của mình? Thứ ba, cách phản ứng nào phù hợp nhất với những giá trị mà tôi muốn theo đuổi?

Nếu bị người khác chỉ trích, chúng ta có thể không kiểm soát được lời nói của họ, nhưng có thể xem xét liệu lời chỉ trích ấy có điểm nào hợp lý hay không. Nếu lời góp ý đúng, chúng ta có thể học hỏi. Nếu lời nhận xét thiếu căn cứ, chúng ta có thể bình tĩnh giải thích hoặc lựa chọn không tiếp tục tranh cãi. Nếu bị kẹt xe và đến muộn, chúng ta không thể quay ngược thời gian, nhưng có thể thông báo cho người đang chờ, điều chỉnh kế hoạch và rút kinh nghiệm cho những lần sau. Nếu lo lắng về một kỳ thi sắp tới, chúng ta không thể chắc chắn đề thi sẽ như thế nào, nhưng có thể xây dựng kế hoạch ôn tập, nghỉ ngơi hợp lý và chuẩn bị tốt nhất trong khả năng của mình.

Một thực hành khác được nhiều người quan tâm là dành vài phút cuối ngày để nhìn lại những gì đã diễn ra. Chúng ta có thể tự hỏi hôm nay mình đã làm tốt điều gì, đã phản ứng thiếu sáng suốt ở đâu và ngày mai có thể cải thiện điều gì. Mục đích không phải để tự trách móc bản thân hay đòi hỏi mình phải hoàn hảo, mà để phát triển khả năng tự nhận thức và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Khi được thực hiện một cách kiên trì và nhân ái với chính mình, thói quen này có thể giúp chúng ta nhận ra những khuôn mẫu suy nghĩ và hành vi thường lặp lại, từ đó từng bước thay đổi chúng.

Trong xã hội hiện đại, nơi con người thường xuyên tiếp xúc với mạng xã hội, những hình ảnh thành công được trình bày liên tục và áp lực phải chứng minh giá trị bản thân ngày càng lớn, chủ nghĩa Khắc kỷ mang đến một lời nhắc nhở đáng suy ngẫm. Chúng ta không nhất thiết phải phản ứng trước mọi lời bình luận, chạy theo mọi xu hướng hay đo lường cuộc đời mình bằng thành tựu của người khác. Giá trị của một con người không thể được xác định hoàn toàn bằng số lượt thích, mức thu nhập, chức danh hay sự ngưỡng mộ từ bên ngoài. Những điều ấy có thể có ý nghĩa nhất định, nhưng không nên trở thành nền tảng duy nhất để chúng ta đánh giá bản thân.

Dẫu vậy, chủ nghĩa Khắc kỷ cũng có những giới hạn cần được nhìn nhận. Nếu bị hiểu sai, triết lý này có thể khiến con người cố gắng kìm nén cảm xúc, xem nhẹ nhu cầu được yêu thương hoặc tự cho rằng mọi đau khổ đều bắt nguồn từ cách suy nghĩ của mình. Điều đó không đúng. Cảm xúc là một phần tự nhiên của đời sống con người, và những khó khăn về tâm lý đôi khi cần được giải quyết bằng sự hỗ trợ chuyên môn, sự chăm sóc phù hợp và những thay đổi trong hoàn cảnh sống. Chúng ta không thể kiểm soát mọi suy nghĩ hay cảm xúc ngay lập tức, cũng không nên tự trách mình chỉ vì chưa đủ bình tĩnh trước một biến cố lớn. Tinh thần Khắc kỷ có thể giúp chúng ta rèn luyện cách phản ứng, nhưng không phải là công thức bảo đảm rằng con người sẽ không còn đau khổ.

Sau cùng, điều đáng quý nhất mà chủ nghĩa Khắc kỷ gợi mở không phải là lời hứa về một cuộc đời không có khó khăn, mà là khả năng sống có chủ đích giữa một thế giới không hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta. Cuộc sống sẽ tiếp tục mang đến những điều bất ngờ, những thành công và thất bại, những cuộc gặp gỡ và chia xa. Chúng ta không thể lựa chọn tất cả những gì xảy đến, nhưng có thể từng bước học cách đối diện với chúng bằng sự sáng suốt, lòng can đảm và tinh thần trách nhiệm.

Có lẽ, trưởng thành không phải là khi chúng ta có thể kiểm soát mọi thứ, mà là khi chúng ta hiểu rằng mình không cần phải kiểm soát mọi thứ mới có thể sống một cuộc đời có ý nghĩa. Chúng ta có thể nỗ lực mà không ám ảnh với kết quả, yêu thương mà không đòi hỏi người khác phải luôn đáp lại theo ý mình, theo đuổi thành công mà không đánh mất những giá trị quan trọng và chấp nhận thất bại mà không xem nó là bằng chứng cho sự vô giá trị của bản thân.

Chủ nghĩa Khắc kỷ, vì thế, không đơn thuần là một triết lý về việc chịu đựng khó khăn. Sâu xa hơn, đó là lời mời gọi con người học cách làm chủ những lựa chọn của mình, hiểu rõ giới hạn của bản thân và sống phù hợp với những giá trị mà mình tin tưởng. Khi không thể thay đổi hoàn cảnh, chúng ta vẫn có thể thay đổi cách mình đối diện với hoàn cảnh ấy. Và đôi khi, chính sự thay đổi tưởng chừng nhỏ bé đó lại mở ra một hướng đi hoàn toàn khác cho cuộc đời.