Hạnh phúc là gì?

Hạnh phúc là gì?
Hạnh phúc, khoái lạc và Aristotle
Nếu con người nên sống như thế nào, thì có lẽ câu hỏi tiếp theo gần như không thể tránh khỏi là: Con người sống để làm gì? Một trong những câu trả lời phổ biến nhất có lẽ là: để được hạnh phúc. Nhưng ngay khi nói như vậy, một câu hỏi khác lại xuất hiện: Hạnh phúc thực sự là gì?
Thoạt nhìn, đây có vẻ là một câu hỏi đơn giản. Ai cũng từng nói mình hạnh phúc, từng mong muốn hạnh phúc và từng cố gắng tìm kiếm hạnh phúc. Nhưng khi thử định nghĩa nó, chúng ta lại nhận ra rằng hạnh phúc không phải là một thứ dễ nắm bắt. Có người cho rằng hạnh phúc là có thật nhiều tiền, có một công việc tốt và một cuộc sống ổn định. Người khác lại cho rằng hạnh phúc nằm ở tình yêu, gia đình hoặc những mối quan hệ tốt đẹp. Có người chỉ cần một ngày bình yên, một bữa cơm cùng người thân cũng cảm thấy hạnh phúc. Trong khi đó, có người đạt được rất nhiều điều mà người khác mơ ước nhưng vẫn cảm thấy trống rỗng.
Điều đó cho thấy hạnh phúc không đơn giản chỉ là có được thứ mình muốn. Bởi nếu hạnh phúc chỉ là thỏa mãn mong muốn, chúng ta có thể đặt ra một câu hỏi rất khó: nếu hôm nay ta đạt được điều mình mong muốn, nhưng ngày mai lại xuất hiện một mong muốn mới, liệu hạnh phúc có biến mất ngay lập tức?
Con người dường như luôn sống trong một vòng tròn như vậy. Ta mong muốn một chiếc điện thoại mới, rồi khi có nó, ta lại muốn một chiếc tốt hơn. Ta mong muốn có một công việc, rồi khi có công việc, ta lại mong muốn một vị trí tốt hơn. Ta mong muốn được yêu, rồi khi có tình yêu, ta lại mong muốn tình yêu ấy phải hoàn hảo hơn. Mong muốn này nối tiếp mong muốn khác. Nếu hạnh phúc hoàn toàn phụ thuộc vào việc thỏa mãn những mong muốn ấy, thì hạnh phúc dường như luôn ở phía trước chúng ta một bước.
Có lẽ vì thế mà từ rất lâu trước khi tâm lý học hiện đại xuất hiện, các triết gia đã đặt câu hỏi về bản chất của hạnh phúc. Họ không chỉ hỏi “Làm thế nào để tôi cảm thấy vui?”, mà còn hỏi một câu sâu sắc hơn: “Một cuộc đời như thế nào mới thực sự đáng sống?”
Một trong những cách hiểu phổ biến nhất về hạnh phúc là xem nó như khoái lạc. Khi ăn một món ăn ngon, chúng ta cảm thấy dễ chịu. Khi được nghỉ ngơi sau một ngày mệt mỏi, chúng ta cảm thấy thoải mái. Khi nhận được lời khen, thành công trong một kỳ thi hoặc đạt được điều mình mong muốn, chúng ta cảm thấy vui. Những trải nghiệm ấy đều có thật và chắc chắn là một phần quan trọng của đời sống con người.
Nhưng khoái lạc và hạnh phúc có phải là một thứ hay không?
Nếu chúng ta đồng nhất hạnh phúc với khoái lạc, cuộc sống lý tưởng có thể trở thành cuộc sống trong đó con người tìm cách tối đa hóa những cảm giác dễ chịu và giảm thiểu những cảm giác khó chịu. Ăn những món mình thích, đi du lịch, mua sắm, giải trí, nghỉ ngơi, được khen ngợi, được yêu thương... tất cả đều có thể mang lại khoái lạc. Tuy nhiên, chúng ta cũng biết rằng không phải mọi thứ đem lại khoái lạc trước mắt đều tốt cho một cuộc đời lâu dài.
Một người có thể thức khuya mỗi ngày vì cảm thấy vui khi chơi game, nhưng điều đó có thể khiến sức khỏe và công việc của họ suy giảm. Một người có thể tiêu hết tiền để mua những thứ mình thích và cảm thấy rất vui trong khoảnh khắc ấy, nhưng sau đó lại rơi vào khó khăn. Một người có thể lựa chọn con đường dễ dàng nhất để tránh đau khổ, nhưng chính việc né tránh mọi khó khăn lại khiến họ không trưởng thành.
Như vậy, cái làm chúng ta vui trong một khoảnh khắc chưa chắc là cái làm cuộc đời chúng ta tốt đẹp hơn.
Đây chính là điểm khiến tư tưởng của Aristotle trở nên đặc biệt quan trọng khi nói về hạnh phúc.
Aristotle, triết gia Hy Lạp sống vào thế kỷ IV trước Công nguyên, cho rằng mục đích cuối cùng của đời sống con người là eudaimonia. Từ này thường được dịch là “hạnh phúc”, nhưng nếu hiểu nó đơn giản là cảm giác vui vẻ thì sẽ không hoàn toàn chính xác. Eudaimonia gần với ý tưởng về một cuộc đời phát triển tốt đẹp, sống tốt và sống đúng với khả năng của mình.
Đối với Aristotle, hạnh phúc không phải chỉ là một cảm xúc mà chúng ta có thể cảm nhận trong một vài giờ hoặc một vài ngày. Hạnh phúc là một cách sống, một trạng thái của cả cuộc đời được hình thành thông qua những lựa chọn và hành động của con người.
Điều này tạo ra một sự khác biệt rất lớn.
Nếu hạnh phúc chỉ là cảm giác vui, thì một người có thể hạnh phúc vào buổi sáng và bất hạnh vào buổi chiều. Nhưng nếu hạnh phúc là sự sống tốt đẹp, thì nó không thể được đánh giá chỉ bằng một khoảnh khắc cảm xúc. Một người có thể đang rất buồn vì thất bại, nhưng toàn bộ cuộc đời của họ vẫn có thể là một cuộc đời có ý nghĩa, có phẩm chất và đáng sống.
Ngược lại, một người có thể đang rất vui vẻ, giàu có và tận hưởng cuộc sống, nhưng điều đó chưa đủ để kết luận rằng họ đang sống một cuộc đời tốt đẹp.
Aristotle đặc biệt nhấn mạnh đến đức hạnh hay phẩm chất tốt của con người. Theo ông, con người không thể có một đời sống tốt đẹp nếu chỉ biết tìm kiếm những điều dễ chịu. Chúng ta cần rèn luyện bản thân để trở thành một con người tốt hơn thông qua hành động.
Một người trở nên can đảm không phải vì họ chưa từng sợ hãi, mà bởi họ học cách hành động đúng đắn dù biết sợ. Một người trở nên công bằng không phải vì họ chưa từng có lòng ích kỷ, mà bởi họ rèn luyện khả năng đối xử đúng mực với người khác. Một người trở nên có trách nhiệm không phải vì cuộc sống luôn thuận lợi, mà bởi họ vẫn lựa chọn làm điều cần làm ngay cả khi điều đó khó khăn.
Theo cách này, hạnh phúc không nằm ở việc tránh mọi khó khăn, mà nằm ở khả năng sống tốt ngay cả khi cuộc sống có khó khăn.
Điều này khiến quan niệm của Aristotle khác khá xa với cách chúng ta thường nói về hạnh phúc trong đời sống hiện đại. Ngày nay, khi nói “tôi muốn hạnh phúc”, chúng ta thường nghĩ đến cảm giác dễ chịu: ít áp lực hơn, nhiều tiền hơn, có tình yêu, có thời gian nghỉ ngơi, được đi du lịch, được tận hưởng cuộc sống. Những điều đó không sai. Nhưng chúng mới chỉ trả lời câu hỏi: “Điều gì khiến tôi cảm thấy dễ chịu?”
Aristotle đặt một câu hỏi khác: “Tôi đang trở thành người như thế nào thông qua cách mình sống?”
Hai câu hỏi này rất gần nhau nhưng không giống nhau.
Một người có thể có rất nhiều khoái lạc nhưng lại không hài lòng với chính mình. Ngược lại, có những thời điểm con người phải chấp nhận sự khó khăn, kỷ luật và hy sinh để đạt được một điều mà họ cho là có giá trị. Một sinh viên thức khuya học bài có thể không cảm thấy dễ chịu vào lúc đó, nhưng họ đang xây dựng năng lực cho tương lai. Một người tập thể dục có thể cảm thấy mệt mỏi, nhưng họ đang chăm sóc cơ thể của mình. Một người dám nói ra sự thật dù biết mình có thể gặp bất lợi có thể không cảm thấy thoải mái, nhưng họ đang bảo vệ điều mà mình cho là đúng.
Nếu chỉ dùng khoái lạc làm thước đo, những hành động ấy có thể trông như những lựa chọn “không hạnh phúc”. Nhưng nếu nhìn hạnh phúc như một cuộc đời được sống tốt, chúng lại có thể trở thành một phần của hạnh phúc.
Điều này cũng giúp chúng ta hiểu tại sao hạnh phúc không nhất thiết đồng nghĩa với một cuộc sống không có đau khổ.
Con người không thể loại bỏ hoàn toàn đau khổ khỏi cuộc sống. Thất bại, mất mát, chia ly, bệnh tật, thất vọng và những điều ngoài ý muốn luôn có thể xuất hiện. Nếu yêu cầu một cuộc đời hạnh phúc phải là một cuộc đời không có đau khổ, thì gần như không ai có thể đạt được hạnh phúc.
Có lẽ vấn đề không phải là làm thế nào để không bao giờ đau khổ, mà là ta sống như thế nào trước những điều không thể tránh khỏi.
Một người có thể thất bại nhưng học được từ thất bại. Một người có thể mất đi một điều quan trọng nhưng vẫn tiếp tục xây dựng cuộc sống của mình. Một người có thể trải qua những năm tháng khó khăn nhưng vẫn giữ được lòng tử tế, trách nhiệm và niềm tin vào những điều có ý nghĩa. Trong những trường hợp như vậy, đau khổ không nhất thiết trở thành bằng chứng cho một cuộc đời bất hạnh.
Từ đây, chúng ta có thể nhìn lại chính những điều mà con người hiện đại thường gọi là “thành công”. Có tiền có phải là hạnh phúc không? Có danh tiếng có phải là hạnh phúc không? Có một công việc tốt có phải là hạnh phúc không? Có người yêu có phải là hạnh phúc không?
Câu trả lời có lẽ đều là có thể, nhưng không phải tất yếu.
Tiền có thể giúp chúng ta giảm bớt rất nhiều khó khăn trong cuộc sống, nhưng tiền không tự động tạo ra một cuộc đời có ý nghĩa. Danh tiếng có thể mang lại sự công nhận, nhưng sự công nhận từ bên ngoài không đảm bảo rằng con người cảm thấy hài lòng với chính mình. Tình yêu có thể mang lại niềm vui rất lớn, nhưng một mối quan hệ không thể thay thế hoàn toàn quá trình mỗi người xây dựng chính mình.
Hạnh phúc vì thế có thể không nằm ở việc sở hữu thật nhiều thứ, mà nằm ở cách chúng ta sống với những gì mình có và cách chúng ta trở thành con người mà mình muốn trở thành.
Có một điểm rất thú vị trong tư tưởng Aristotle: hạnh phúc không phải là thứ hoàn toàn tách khỏi cộng đồng. Con người vốn là một sinh vật sống trong xã hội. Chúng ta cần gia đình, bạn bè, cộng đồng và những mối quan hệ có ý nghĩa. Một cuộc đời tốt đẹp không chỉ là “tôi cảm thấy tốt”, mà còn liên quan đến cách tôi đối xử với những người xung quanh và cách tôi đóng góp vào đời sống chung.
Điều này lại đưa chúng ta trở về với một câu hỏi rất gần gũi: Nếu tôi có tất cả những gì mình muốn nhưng không còn ai để chia sẻ, liệu tôi có thực sự hạnh phúc?
Có lẽ chính ở đây, hạnh phúc bắt đầu vượt ra khỏi phạm vi của cảm xúc cá nhân để trở thành một vấn đề về cách sống.
Tất nhiên, không nên hiểu Aristotle như đang nói rằng khoái lạc không quan trọng. Con người vẫn cần niềm vui, sự thoải mái, tình yêu, nghỉ ngơi và những trải nghiệm dễ chịu. Một cuộc đời hoàn toàn thiếu niềm vui cũng khó có thể được gọi là một cuộc đời tốt đẹp. Vấn đề nằm ở chỗ khoái lạc có phải là toàn bộ hạnh phúc hay chỉ là một phần của nó.
Nếu khoái lạc là tất cả, chúng ta có thể dễ dàng trở thành người chạy theo cảm giác. Khi buồn, ta tìm thứ gì đó để quên. Khi chán, ta tìm thứ gì đó để giải trí. Khi thiếu thốn, ta mua một thứ gì đó. Khi thất vọng, ta tìm một kích thích mới. Và rồi chúng ta liên tục tìm kiếm cảm giác dễ chịu tiếp theo.
Nhưng nếu hạnh phúc là một cuộc đời tốt đẹp, câu hỏi sẽ thay đổi. Thay vì hỏi “Điều gì khiến tôi vui ngay lúc này?”, chúng ta có thể hỏi: “Điều này có làm cuộc đời tôi tốt hơn không?”
Đây là một câu hỏi khó hơn rất nhiều.
Bởi đôi khi điều làm cuộc đời tốt hơn lại không phải điều dễ chịu nhất ở hiện tại.
Học tập không phải lúc nào cũng vui. Rèn luyện bản thân không phải lúc nào cũng dễ dàng. Giữ lời hứa đôi khi khiến chúng ta phải hy sinh lợi ích cá nhân. Nói lời xin lỗi có thể khiến cái tôi khó chịu. Từ bỏ một điều không tốt cho mình có thể rất đau đớn. Nhưng chính những lựa chọn như vậy có thể góp phần hình thành một con người trưởng thành hơn.
Có lẽ vì thế, khi nói về hạnh phúc, chúng ta cần phân biệt ít nhất ba điều: cảm thấy vui, có được điều mình muốn và sống một cuộc đời mà mình có thể nhìn lại với cảm giác rằng nó có giá trị.
Ba điều này có thể trùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng trùng nhau.
Một đứa trẻ có thể rất vui khi được ăn kẹo. Một người trưởng thành có thể rất vui khi mua được một món đồ đắt tiền. Nhưng những niềm vui ấy, dù hoàn toàn có thật, chưa đủ để trả lời câu hỏi về một cuộc đời hạnh phúc.
Và có lẽ đây cũng là lý do câu hỏi “Hạnh phúc là gì?” vẫn chưa bao giờ có một câu trả lời duy nhất. Mỗi trường phái triết học, mỗi nền văn hóa và mỗi con người có thể đưa ra một cách trả lời khác nhau. Có người tìm hạnh phúc trong khoái lạc. Có người tìm nó trong sự bình thản. Có người tìm nó trong tình yêu. Có người tìm nó trong thành công. Có người tìm nó trong việc sống đúng với bản thân. Có người lại cho rằng hạnh phúc không phải mục tiêu cuối cùng mà chỉ là hệ quả của một cuộc đời được sống có ý nghĩa.
Aristotle cho chúng ta một gợi ý quan trọng: đừng chỉ hỏi mình có đang vui hay không; hãy hỏi mình có đang sống tốt hay không.
Bởi cảm xúc thay đổi từng ngày, nhưng cách sống tạo nên cả một cuộc đời.
Có thể hôm nay chúng ta thất vọng. Ngày mai chúng ta vui vẻ. Một tháng sau chúng ta lại buồn. Những cảm xúc ấy đến rồi đi. Nhưng qua hàng nghìn lựa chọn nhỏ bé mỗi ngày, chúng ta đang dần hình thành một con người: cách chúng ta đối xử với người khác, cách chúng ta đối diện với khó khăn, cách chúng ta sử dụng thời gian, cách chúng ta theo đuổi điều mình cho là có giá trị và cách chúng ta lựa chọn giữa điều dễ dàng với điều đúng đắn.
Và biết đâu, hạnh phúc không phải là khoảnh khắc chúng ta cuối cùng cũng có được tất cả những gì mình muốn, mà là quá trình chúng ta học cách sống một cuộc đời mà chính mình cảm thấy đáng sống.
Nếu vậy, câu hỏi về hạnh phúc lại dẫn chúng ta đến một câu hỏi sâu hơn: Điều gì khiến một cuộc đời trở nên có ý nghĩa?
Con người có thể sống để tìm kiếm niềm vui. Có thể sống để tránh đau khổ. Có thể sống để thành công. Có thể sống vì người khác. Cũng có thể sống để trở thành phiên bản mà mình mong muốn.
Nhưng nếu một ngày chúng ta đạt được rất nhiều thứ mà vẫn tự hỏi “Tất cả những điều này để làm gì?”, thì có lẽ vấn đề không còn nằm ở việc chúng ta có đủ hạnh phúc hay chưa. Vấn đề nằm ở một tầng sâu hơn: ý nghĩa của chính cuộc đời mình.
Và từ câu hỏi ấy, hành trình tìm hiểu tâm lý học và triết lý sống sẽ tiếp tục mở ra một hướng khác: Con người không chỉ muốn được hạnh phúc. Con người còn muốn biết cuộc đời mình có ý nghĩa gì.



